મુકતક- મકરંદ દવે

♥ મકરંદ દવે

સાજને ઝંકારવાની વેળ છે,
સૂરની સાથે શબદને મેળ છે,
આપણી વચ્ચે નથી બીજું કંઈ,
એક નાતો છે, અને નિર્ભેળ છે.

૨૮-૯-૭૧

છૂટ નઇ

♥ પંચમ શુક્લ

આવવાની છૂટ, પાછા જવાની છૂટ નઇ,
આ સભાનો કાયદો તોડવાની છૂટ નઇ.

હા, પલોઠી વાળીને બેસવાની છૂટ છે,
શ્લથ ચરણ સહેજેય લંબાવવાની છૂટ નઇ.

કાન ખુલ્લા રાખીને ઝીલવાની છૂટ છે,
મન પડે તે તારણો બાંધવાની છૂટ નઇ.

દાદ દેતાં આવડે, દઇ શકો છો, છૂટ છે,
પણ ‘દુબારા’ શબ્દ ઉચ્ચારવાની છૂટ નઇ.

શ્વાસ એકજ, એક શર, વીંધવાની એક પળ,
બસ, પલક એકેય ફરકાવવાની છૂટ નઇ.

સ્વીકાર

 ♥ પંચમ શુક્લ

સૂર્યનો સ્વીકાર, એના કીર્ણનો સ્વીકાર,
ઉભયના ઉત્કીર્ણનો; ઉત્સીર્ણનો સ્વીકાર.

તથ્ય કે વિતથ્ય, સમાઘાત કે આઘાત,
સરળનો સ્વીકાર ને સંકીર્ણનો સ્વીકાર.

રૂપની યે પાર ને અપરૂપની યે પાર,
ક્ષીણનો સ્વીકાર ને વિસ્તીર્ણનો સ્વીકાર.

હર કસોટી એમ અનાયાસ લે આકાર,
ર્હે સહજ, ઉત્તીર્ણ-અનુત્તીર્ણનો સ્વીકાર.

જન્મની ને મૃત્યુની જંજાળનો સ્વીકાર,
નવ્યનો સ્વીકાર, જરઠ જીર્ણનો સ્વીકાર.

સૌન્દર્યલહરી: શ્લોક-૧૬

આદ્ય શંકરાચાર્ય રચિત ‘સૌન્દર્યલહરી’નો ૧૬મો શ્લોક. સમશ્લોકી અનુવાદ (ગિરજાશંકર વિ. પાઠક). ‘સૌન્દર્યલહરી’, પૃષ્ઠ ૪૬, પ્રકાશકઃ પ્રવીણ પુસ્તક ભંડાર, રાજકોટ.

નોંધઃ સૌન્દર્યલહરી એ મહાદેવી ત્રિપુરસુંદરીના દિવ્ય સૌંદર્યની ભક્તિપૂર્વક પ્રસંશા કરતું સ્તોત્રકાવ્ય છે.

क्वीन्द्राणां चेतःकमलवनबालातपरुचिं
भजन्ते ये सन्तः कतिचिदरुणामेव भवतीम |
विरिंचिप्रेयस्यास्तरुणतरशृंगारलहरी-
गभीराभिर्वाग्भिर्विदधति सतां रंजनममी ||

કવીન્દ્રાણાં ચેતઃકમલવનબાલાતપરુચિં
ભજન્તે યે સન્તઃ કતિચિદરુણામેવ ભવતીમ |
વિરિંચિપ્રેસ્યાસ્તરુણતરશૃંગારલહરી-
ગભીરાભિર્વાગ્ભિર્વિદધતિ સતાં રંજનમમી ||

 સમશ્લોકીઃ

કવિચિત્તોરૂપી કમલવનના બાલરવિ-શી
દ્યુતિ જેની, સંતો અરુણવરણા આપ ભજતાં,
વિરિંચિકાંતાની અતિતરુણશૃંગારલહરી-
સમી વાણી પામે, રીઝવતી બને પ્રાજ્ઞજનને.

ભાવાનુવાદઃ

જે કોઈક (વિરલ) સજ્જનો (ઉત્તમ પુરુષો) શ્રેષ્ઠ કવિઓનાં મનરૂપી કમલવનને માટે ઊગતા સૂર્ય જેવાં ઝળહળતાં (અને)   અરુણ (વર્ણનાં) એવાં આપને ભજે છે તેઓ વિરિંચિની પ્રેયસી(સરસ્વતી)ના પૂર્ણયૌવનસભર શૃંગારલહરી (ધારા) જેવી ગંભીર (ઊંડી) વાણી (નીશૈલી) વડે વિદ્વાનો (ની સભા)ને આનંદ આપે છે.

અંતઃપ્રભા

♥ પંચમ શુક્લ

આલાપવા હું આવી છું
ગાન જિંદગીનું;
એનું પ્રમાણ પહેલું, આ મારું ગણગણવું!

આવી છું પ્રેમ કરવા
વૈવિધ્યને જીવનના;
એનું પ્રમાણ પહેલું, આ મારું ખુદ ધબકવું!

ઈચ્છું છું આપવા હું
નિર્મળ નીરોગી જીવન;
એનું પ્રમાણ પહેલું, આ સ્વસ્થ ખુદ વિહરવું!

સહુના હૃદયકમલના
દલ દલ ઉપર વસુ છું;
એનું પ્રમાણ પહેલું, આ મારું ખુદ પમરવું!

પ્રગટાવવા હું આવી છું
પ્રાણ જિંદગીનાં;
એનું પ્રમાણ પહેલું, આ મારું ખુદ પ્રગટવું!

* વિમલાતાઈને અર્પણ

સમજાય છે

 ♥ પંચમ શુક્લ

પાનખરમાં વૃક્ષની બાંધણી સમજાય છે,
તારકોની ચંદ્ર વિણ માંડણી સમજાય છે.

જળ, સકળ સ્થળ, આભના ગર્ભમાં છે શૂન્યતા,
સ્થૂળ નશ્વર પિંડને વાંઝણી સમજાય છે.

પાંપણો થંભી ગઇ, દૃશ્ય પણ અટકી ગયું,
એક અપલક નેત્રને આંજણી સમજાય છે.

સાવ ઝીણી વાત લ્યો તુર્ત પ્રસ્ફુટ થાય છે,
તોલતાં તલભાર આ ટાંચણી સમજાય છે.

પોઠ ઠલવાઇ ગઇ આખરી અનુપ્રાસની,
કો અજાચી મૌનની માંગણી સમજાય છે.

લ્યો રોજ હવે સત્કર્મ થતાં

 ♥ પંચમ શુક્લ

લ્યો રોજ હવે સત્કર્મ થતાં,
નિષ્કર્મ થઈ મત્કર્મ થતાં.

(મત્કર્મ = my own work)

ધ્રુવ હસે ને મરકે છે કૈં

♥ પંચમ શુક્લ

ધ્રુવ હસે ને મરકે છે કૈં,
જોઇ કૃપાને હરખે છે કૈં.

એક અવાજ અનેરો લાગે,
દિયાબાને પરખે છે કૈ.
ધ્રુવ હસે ને મરકે છે કૈં- જોઇ કૃપાને હરખે છે કૈં.

ડાહ્યો ડમરો થઇને ઊંઘે,
રાજુબાની પડખે છે કૈં.
ધ્રુવ હસે ને મરકે છે કૈં- જોઇ કૃપાને હરખે છે કૈં.

વ્હાલાં પપ્પા સ્પીકર-પારથી,
અચરજ થઇને અડકે છે કૈં.
ધ્રુવ હસે ને મરકે છે કૈં- જોઇ કૃપાને હરખે છે કૈં.

રવિદાદાનો અદકો-દડકો,
ધિંગામસ્તી છલકે છે કૈં.
ધ્રુવ હસે ને મરકે છે કૈં- જોઇ કૃપાને હરખે છે કૈં.

મૂછ મરડતાં દિલુદાદાનો,
બહાદુર બંકો બરકે છે કૈં.
ધ્રુવ હસે ને મરકે છે કૈં- જોઇ કૃપાને હરખે છે કૈં.

(એપ્રિલ ૨૦૦૭)

નીર-ક્ષીર ન્યાય

♥ પંચમ શુક્લ

જેમ હર ધાન્ય મૈં’થી મલોખાં તરો,
નીરથી ક્ષીરને એમ નોખાં કરો.

કહો કેમ રહે ભેજું ઠેકાણે?

 ♥ પંચમ શુક્લ

તુણાઇ જઇને તાણે તાણે વણાઇ જાતું વાણે વાણે,
અંતર ના કૈં અંતર જાણે, કહો કેમ રહે ભેજું ઠેકાણે?

ખાખરખોલી ખિસકોલીઓ બેઠી બેઠી સાકર ઠોલે,
ફૂલ ફાતડી મધમાખીઓ  મબલક ઠેકે પણ ના ઠાણે,
અંતર ના કૈં અંતર જાણે, કહો કેમ રહે ભેજું ઠેકાણે?

ધરતીમાંથી ડૂંડા ઊગે, ડૂંડે ડૂંડે ચકલા ઊડે,
ચાંચે ચાંચે ચૂંથાવાનું, દંડાવાનું દાણે દાણે,
અંતર ના કૈં અંતર જાણે, કહો કેમ રહે ભેજું ઠેકાણે?

કોઠ-કોચલાં નાળિયેરનાં શંકરના હોઠે ફૂટે ને,
ગૌર-છોળને ગટ ગટ પીતાં નંદિ પ્રગટે પાણે પાણે,
અંતર ના કૈં અંતર જાણે, કહો કેમ રહે ભેજું ઠેકાણે?