♥ પંચમ શુક્લ

શબદ બિંધ ઉસ પાર ચઢો,
બિના અશ્વ અસવાર ચઢો.

બાર બાર ગિરનાર ચઢો,
ધરો સાર, સંસાર ચઢો.

ખૂલે સાંસ તપ તાપ તપો,
અગન પંખ અંગાર ચઢો.

સકલ તોડ કા જોડ કહાં?
ડગર એક ટટ્ટાર ચઢો.

પઢો પાઠ, મન ઘાટ ઘટો,
સૂની, દેખી, ચમકાર ચઢો.

હટે નાંહિ જબ નેન લગા,
કદમ ધાર તલવાર ચઢો.

ઊઠી લહર કો થામ લિયો,
લહર લહર કિરતાર ચઢો.

૧૨-૧-૨૦૦૫

♥ પંચમ શુક્લ

માત્ર જો પકડી શકું તો બુધ્ધને પકડું હવે,
યાગ નૈ, પરિત્યાગ નૈ, પરિશુધ્ધને પકડું હવે.

જાતથી આ શ્વાસ લગ ને શ્વાસથી ઓ પ્રાણ લગ,
ઘોર છો સંઘર્ષ; અંતિમ યુધ્ધને પકડું હવે.

છંદ વિધાનઃ
ગાલગા ગાલલગા ગાલલગા ગાલલગા
લલગા ગાલલગા ગાલલગા  ગાગાગા

જેમ જેમ સાંજ સરે રાતમાં ધીરે ધીરે,
આવતો જાઉં અસલ પાઠમાં ધીરે ધીરે.

મારા તલસાટનો અંતિમ છે તબક્કો જાણે,
જોતો જાઉં છું તને જાતમાં ધીરે ધીરે.

થાય છે સ્પષ્ટ વધારે ને વધારે ચહેરો,
એક ભૂંસાતી જતી છાપમાં ધીરે ધીરે.

નામ લેશે નહીં મારું કે તમારું ને ‘સહજ’,
એ વણી લેશે બધું વાતમાં ધીરે ધીરે.

તા ૨/૩/૨૦૦૮, રવિવારની બપોરે, કવિમિત્ર વિવેક કાણે (’સહજ’)  સાથે અનાયાસ ઘટિત યાદગાર કાવ્યગોષ્ઠિનો એક અંશ.  શ્રી વિવેક કાણેના કંઠે પૂરિયા બદ્ધ તરન્નુમમાં આ ગઝલ માણવાની મઝા ચિર-સ્મરણીય બની રહેશે. સ્મૃતિછવિ (ડાબેથીઃ શ્રી વિવેક કાણે, પંચમ શુક્લ)

♥ મકરંદ દવે

જ્યોત ઉજ્જ્વળ જ્યાં જગાડી
                      ત્યાં ધુમાડો થઈ ગયો
બે’ક ઝાડ જરા ઉગાડ્યાં
                      ત્યાં કુહાડો  થઈ ગયો
વિશ્વમાંવ્યાપી જવાને
                       પાંખ પહોળી જ્યાં કરી
ત્યાં જ વાદ વધી ગયા
                       ને ત્યાં જ વાડો થઈ ગયો.

૨૮-૯-૦૧

 ♥ પંચમ શુક્લ

સત્યવક્તા મિત્રને પોકળ ગણે,
          એને હજૂરિયાની જરૂરત હોય છે.

હસ્ત કોમળ તન્વીના ઐયાશને,
          નિશદિન ચરણચંપીની આરત હોય છે.

શાંત રસભર મધપુડો છંછેડતાં-
         અંગાંગનું બળવું ગનીમત હોય છે.

મૌનને ચૂંથ્યા પછી વાચાળ બનતાં-
         શબ્દની ધીંગી શરારત હોય છે.

‘આપ બહેરા તો જગત મૂંગા ભયા’,
        અમથી જ ના આવી કહાવત હોય છે!

૨૦૦૭

 ♥ પંચમ શુક્લ

ખીચડીના ડુંગરની ફરતે કઢીયુંના સાગર છે ભાઈ,
ઘીની ઘેન ઘટા ઓગળતી મહાદેવ હર હર છે ભાઈ.

પતરાળાના પૂરની વચ્ચે લીલાછમ જંગલની ખુશબૂ,
પડિયે પડિયે પ્રગટેલો જીવ ખેરાતી ખાખર છે ભાઈ.

ખસખસ ખીલ્યાં લખચોરસી લાડુની લાખેણી પંગત,
જડબામાં ઓરાતું ઝળહળ સબ ભૂકો ભરભર છે ભાઈ.

પલાઠીયુંના આટાપાટા ભરમાંડી નિસરણી ભાઈ,
જઠરાગ્નિની ઝાળ અડે ઈ સહસ્ત્રાર ટાવર છે ભાઈ.

અપાનાય ને ઉદાનાય ને સમનાય એ નામકરણ છે,
એક અંજલિ એક અપૂષણ સદાશિવ શંકર છે ભાઈ.

 ♥ મકરંદ દવે

એ આખા આભ મહીં ના ક્યાંયે પાળ રહી
ને વંડી એ ચણતો ઘર પછવાડે,
એ પોતાને હાથે જ્યાં પોતાને કેદ થતો
ત્યાં કોઈ અચાનક ઝીંકે ઘા હાડેહાડે.

એની પાવરધી કળા તણા ચૂરેચૂરા
ઊડેને આંખો ચકળવકળ ચોગમ જોતી,
નાનકડા પગલાથી એ આગળ જાય નહીં
નાનકડી વંડીમાં એની દુનિયા રોતી.

એ અંધકારમાં ભૂત ભયાનક ભાળે પણ
આ અંધકારને પ્રેમ ભરી ભેટી તો લે,
ઈંટોનાં રોડાં જાય હટાવી મારગથી
તો આભ પછી એના ખુલ્લા કમરા ખોલે.

વંડીની પાછળ ભાનભૂલી બે આંખ રુએ,
ને આભ હજાર હજાર નયનથી વાટ જુએ.

૧૮-૮-૭૨

 ♥ મકરંદ દવે

શબ્દથી ધ્વનિને પામો
             ધ્વનિમાં અર્થ વિસ્તરો,
અર્થમાં પ્રગટો જ્યોતિ,
              જ્યોતિ આનંદમાં ઠરો.

૨૯-૧૦-૭૯

ચિત્રં વટતરોર્મૂલે વૃદ્ધા: શિષ્યા: ગુરુર્યુવા |
ગુરોસ્તુ મૌનં વ્યાખ્યાનં શિષ્યા: છિન્નસંશયા: ||

ગુરુ અને શિષ્યો વડના વૃક્ષની નીચે બેઠાં છે.
પણ વિચિત્ર વાત એ છે કે આ પાઠશાળામાં ગુરુ યુવાન છે અને શિષ્યો વૃદ્ધ છે.
અને ગુરુ મૌન વ્યાખ્યાનથી શિષ્યોને સંશયમુક્ત કરે છે.

જીવનમાં જ્યારે કોઈ તમારું આત્મતત્વ છીનવી લેવા આવે ત્યારે આપોઆપ વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠનો પ્રસંગ યાદ આવે.

વિશ્વામિત્ર જ્યારે વસિષ્ઠની શબલા ગાય લઈ જવાની માંગણી કરે છે ત્યારે વસિષ્ઠ કહે છેઃ

શાશ્વતી શબલા મહ્યં કીર્તિરાત્મવતો યથા,
અસ્યાં હવ્યં ચ કવ્યં ચ પ્રાણયાત્રા તથૈવ ચ.  (બાલકાંડ-૫૩-૧૩)

આત્મવત વ્યક્તિની કીર્તિ જેમ એનાથી અલગ ન પડી શકે એમ આ શબલા મારાથી અલગ ન પડી શકે. મારા હવ્યકવ્ય અને મારી પ્રાણયાત્રા (જીવનનિર્વાહ) એના પર જ ચાલે છે.

વિશ્વામિત્રનાં તર્ક અને ધનની લાલચ સામે વસિષ્ઠ કહે છેઃ

એતદેવ હિ મે રત્ન-
મેતદેવ હિ મે ધનમ્
એતદેવ હિ સર્વસ્વ-
મેતદેવ હિ જીવિતમ્   (બાલકાંડ-૫૩-૨૩)

એ જ (એ શબલા ગાય જ)  મારું રત્ન છે, મારું ધન છે;  મારું સર્વસ્વ છે, મારું જીવિત છે.

આગળ જતાંવસિષ્ઠ કહે છેઃ મારી સર્વ ક્રિયાનું (મારાં શુભ કર્મોનું) મૂલ જ આ ગાય છે. આના વિશે દલીલને અવકાશ નથી.

સાભારઃ ‘કથા રામની વ્યથા માનવની’ (હરિન્દ્ર દવે), પૃષ્ઠઃ ૮૨/૮૩, પ્રવીણ પ્રકાશન.